چشم انداز

درس پنجم : ادبیّات داستانی معاصر : کباب غاز : جمال زاده    

 

درس پنجم

هر داستان دارای بخش ها و عناصری است که پیکره ﻯ آن را بوجود می آورد به این عناصر ، « عناصر داستان » می گویند .

مهم ترین عناصر داستان عبارتند از :

            شخصیّت و قهرمان : که با رفتارها و گفتارهای خود داستان را بوجود می آورند آن ها گاه از آغاز تا پایان داستان ثابت و بدون تغییر حضور دارند و گاه بر اثر عوامل گوناگون به تدریج یا به طور ناگهانی فضای داستان را ترک می کنند یا خود تغییر و تحوّل می یابند .

            راوی داستان یا زاویه ی دید : معمول ترین شیوه ی روایت داستان استفاده از اوّل شخص ( من ) : کباب غاز ( خود نویسنده ) یا سوم شخص یا دانای کل ( او ) : هدیه ی سال نو

            هسته یا طرح داستان : پیوستگی منظم اعمال و حوادث داستان که مبتنی بر رابطه ی علّت و معلولی است طرح یا هسته ی داستان نام دارد .

            درون مایه : درون مایه فکر اصلی و مسلّط بر هر اثر است و نویسنده آن را در داستان اعمال می کند . درون مایه در واقع جهت فکری و ادراکی نویسنده را نشان می دهد معمولاً درون مایه ی داستان را از اعمال و گفتار شخصیّت های داستان بویژه شخصیّت اوّل ( قهرمان ) می توان دریافت .

            لحن : شخصیّت ها خود را به وسیله ی زبان معرّفی می کنند و به خواننده می شناسانند لحن می تواند رسمی ، غیر رسمی ، صمیمانه ، جدّی ، طنزواره و ... باشد مثل لحن کباب غاز که طنز گونه است .

صفحه ی 29 : 

فاصله گرفتند : دور شدند .

هجو : شمردن معایب کسی نکوهیدن ، دشنام دادن کسی را به شعر ، سرزنش ، نکوهش

صفحه ی 30 :

چهره در نقاب خاک کشیدن : کنایه از مردن                 

                                                   كباب غاز

                                               يا

               رساله در حكمت مطلقه ی « از ماست كه بر ماست »

صفحه ی 30 :

ترفيع : بالا بردن

رتبه : درجه

ترفیع رتبه : بالا رفتن درجه و حقوق کارمند دولت با توجّه به سوابق و سنوات خدمت او           

هم قطارها : هم كارها و هم رديف ها       

صحيح : درست و حسابی ، عالی

وليمه : طعامی كه در مهمانی يا عروسی بدهند               

نوش جان نموده : كنايه از خوردن

صفحه ی31 بند اوّل :

زد : اتفاقاً ، از قضا ، قيد              

عيال : زن وهمسر

درست جلوشان درآيی : كنايه از بايد رعايت كامل آداب و رسوم مهمانی را  برگزار كنی و بخوبی پذيرايی كنی ، سنگ تمام گذاشتن ، آبرومندانه پذیرایی کردن

بند دوم :

ماليّه : وضع مالی                

خرت و پرت : كنايه از وسايل بی ارزش زندگی و مركب اَتباعی

مرکّب اَتباعی : به ترکیب هایی که در آن ها لفظ دوم اغلب بی معنی است و برای تأکید لفظ اوّل می آید مرکب اَتباعی یا اَتباع گویند .

بند سوم :

تنها : فقط           

وعده بگير : دعوت كن        

مابقي : بقيّه      

نقداً : فعلاً

خط بكش : كنايه از ناديده گرفتن ، صرف نظر كردن

بگذار سماق بمكند : كنايه از انتظار بيهوده كشيدن ، در انتظار گذاشتن ، سر کار گذاشتن

بند چهارم:

آزگار : مدّتی دراز و بطور مداوم ، یک سال طولانی          

پايی بيفتد : كنايه از فرصتی پيش آيد

شكم ها را صابون زده اند : كنايه از وعده و وعيد دادن به خود ، دل خوش کردن

وعده : نوید ، مژده           

وعيد : وعده ی بد ، تهدید        

وعده و وعید : تضاد

ساعت شماری می كنند : كنايه از انتظار كشيدن ، شدیداً منتظر بودن

لوازم عاريه : آنچه از كسی برای رفع احتياج بگيرند و پس از رفع نياز پس دهند .

بند پنجم :

شكوم : شكون : چيزی را به فال نيک گرفتن ، میمنت ، خجستگی ، فرايند واجی ابدال

بند هفتم :

موافقت كرد : همراهی كرد         

بنا شد : قرار شد

صفحه ی 32 ، بند دوم :

معهود : عهد كرده شده ، متداول ، معمول      

دو رنگ : دو نوع ، دو جور

مخلّفات : موارد فرعی سر سفره مثل ماست و ترشی و ....        

گرم ونرم : جناس ناقص اختلافی

كيفور : سرحال آمدن ، سرخوش ، متمتع ، آن که کیف و لذّت برده ، سر ذوق آمدن ، سرنشاط آمدن                   

ديلاقی : آدم دراز و بی قد و قواره ، « ی » وحدت و نکره

شرفياب شده است : آمده است

بند سوم :

لات ولوت : فقير وبيچاره ، ولگرد و بيكار

آسمان جل : كنايه از بی جا و مكان بودن ، کسی که رواندازش آسمان و زیراندازش زمین است .        

جل : پوششی بی ارزش معمولاً به صورت رو یا زیر انداز بی ارزش که روی الاغ می اندازند .

بي دست وپا : کنایه از بی عرضه 

پخمه : كودن و ابله ، خنگ و نفهم ، شخص کودن ، پپه ، چلمن ، ساده             

مشعوف : شيفته و دلباخته ، شاد ، خوشحال

بند چهارم :

شرّ اين غول بی شاخ و دم را از سر ما بكن : كنايه از دور كردن مزاحمت كسی

بند پنجم :

به من دخلی ندارد : به من مربوط نيست

ماشاء الله هفت قرآن به ميان : دعايی است كه برای پرهيز از چشم زخم گويند ، برای پرهيز از بدی يا دور شدن مصيبت ، اين جمله را به صورت دعا می خوانند ، معادل امروزی آن : گوش شيطان كر

هر گلی هست به سر خودتان بزنيد : كنايه از نتيجه ی كار عايد خودت می شود

يا خير و شر اين موضوع با خودت است . ؛ تمثيل است

گل به سر زدن : کنایه از عزیز شمردن

بند ششم :

لابد : حتماً         

چنين روز مباركی صله ی ارحام نكنی كی خواهی كرد ؟ : استفهام انكاری

صله ی ارحام : ديدار اقوام           

لهذا : به اين خاطر

سرش را خم کرده است . : چهار جزیی مفعول مسندی

واترقيده اند : تنّزل كرده است ، به عقب بر گشته اند ، متضاد ترقّّی

تک : دک : فرايند واجی ابدال

تک و پوز : دک و پوز : سر و دهان

كريه تر : زشت تر

گردنش مثل گردن همان غاز مادر مرده بود : تشبيه

گردن او : مشبّه    

مثل : ادات تشبيه     

غاز : مشبّهٌ به

وجه شبه : درازی گردن

بند هشتم :

خورد رفته بود : ساييده شده بود و از بين رفته بود ، شلوارش زانو انداخته

راستی راستی : قيد تأكيد           

تصوّر كردم : فكر كردم

دو رأس : دو تا                    

كش رفته : كنايه از دزديدن

بند هشتم :

شئٌ عجاب : تلميح و اشاره دارد به امری شگفت و تضمين آيه ی 5 سوره ی ص « اِنَّ هذا لَشَئ ٌعُجابٌ »

هراسان : وحشت زده             

خاک به سرم : كنايه از بدبخت و بيچاره

صفحه ی 33 ، بند دوم :

ديدم حرف حسابی است : حرف منطقی است

بد غفلتی : فراموش كردن ، اشتباه كردن ، بی خبر گشتن ، نادانستن چیزی ، فراموشی نسیان ، نادانی ، سهل انگاری ، اشتباه کردم

بند سوم :

حُسن : خوبی                

سر به مهر : كنايه از دست نخورده

بند چهارم :

حقّاً : قيد تأكيد             

هيچ برو برگرد نداشت : كنايه از اين كه قطعی و حتمی بود

استشاره : رأی زدن ، مشورت كردن

چاره ای منحصر به فرد : تنها راه نجات وچاره ، راه حل

منحصر به فرد : صفت برای چاره

دست و پا كنيم : كنايه از فراهم كنيم .

چلمن : كسی كه زود فريب بخورد ، نالایق و بی دست و پا ، پپه ، نفهم

شكستن گردن رستم : كنايه از انجام امری بسيار دشوار ، كار سخت و بزرگ و محال را انجام دادن

از دستش ساخته است : مجازاً توانايی دارد ، از دستش بر می آيد

چند مرده حلاجی : كنايه از اين كه چقدر توانايی داری   

حلاج : پنبه زن

از زير سنگ هم شده : كنايه از هر طور شده ، به سختی هم که شده

بند پنجم :

عادت معهود : مطابق معمول

مبلغی : كمی ، اندكی          

سرخ وسياه شدن : كنايه از خجالت كشيدن

صدايش بريده بريده مثل صدای قليانی كه آبش را كم و زياد كنند : تشبيه

صدايش : مشبّه     

بريده بريده : وجه شبه      

صدای قليان : مشبّهٌ به

بريده بريده : با لکنت

كم و زياد : تضاد

نی پيچ : مشبّهٌ به

حلقوم : مشبّه

نی پيچ حلقوم : اضافه ی تشبيهی

نی پيچ و قلیان : مراعات نظير

عيد و قيد : جناس ناقص اختلافی            

بايد قيد غاز را به كلّی زد و از اين خيال به كلّی منصرف شد : دو جمله ی مترادف

كنايه از منصرف شدن از چيزی يا كاری

بند ششم :

استيصال : ناچاری و درماندگی      

چه خاكی بر سرم بريزم : كنايه از در مواجهه با اين بدبختی چه کاری باید انجام بدهم ، چه چاره ای بیندیشم .

مختاريد : صاحب اختياريد                           

ميهمانی : مجازاً دعوت به مهمانی

ميهمانی را پس می خوانديد : پس می گرفتيد

خودتان را به ناخوشی بزنيد : تمارض

بزنید : مجازاً نشان بدهید     

طبيب : دكتر

قدغن كرده : منع كرده ، نهی کرده                    

رفقا : دوستان

بچّه قنداقی كه نيستند : كنايه از اين كه خوب می فهمند .

مثل بچّه ی آدم باور كنند : بلافاصله بپذيرند و با من درگير نشوند .

صفحه ی 34  بند اوّل :

پاپی می شوند : کنایه از در امری اصرار كردن ، مُصر شدن ، پی گير شدن

حسابش را كف دستش بگذاريم : كنايه از اين كه تنبيه ومجازاش كنيم .

بند دوم :

پرت وپلا : بیهوده و بی معنی ، مركب اتباعی         

ديدم زياد پرت و پلا می گويد : ( دیدم می گوید ) حس آميزی

هزار سال به اين سال ها : دعا برای طول عمر

بند سوم :

شيوه ای سوار كرد : كنايه از به كار بردن نيرنگ و فريب .

بند چهارم :

بادی : آغاز ، اسم فاعل از بدأ به معنی شروع کننده

بی پا و بی معنی به نظر رسيدن : كنايه از بی معنی و غير منطقی و بی پایه به نظر رسيدن

خفايا : ج خفيه ، به معنی نهان ها      

خفايا ی خاطر : در جاهای پنهان ذهن

مخيّله : جای خيال در ذهن           

نشخوار كردن : كنايه از مرور كردن

نا معقول : غير منطقی              

سرسری گرفتن : كنايه از اهمّيّت ندادن

ستاره ی ضعيف : استعاره از اميد

ستاره ی ضعيفی در شبستان تيره و تار درونم درخشيدن گرفت : تشبيه

درونش را به شبستان تشبيه كرده است .

شبستان : قسمتی از مسجد های بزرگ كه دارای سقف است ، خوابگاه ، حرم سرا

سر دماغ آمدم : كنايه از به شوق آمدن وسر حال شدن

اين گره فقط به دست خودت گشوده خواهد شد : كنايه از حل شدن مشكل

گره : استعاره از مشکل ( دست نخورده ماندن غاز )

بند پنجم :

جانی گرفت : كنايه از نیرویی گرفت ، در این جا یعنی اميدوار شد

دستگيرش نشده بود : كنايه از اين كه ماجرا را نفهميده بود

دستگیر شدن : کنایه از متوجّه موضوعی شدن

مهار شتر را به كدام جانب می خواهم بكشم : كنايه از تصميم خاصّی گرفتن

گرچه هنوز درست دستگیرش نشده بود که مقصود من چیست و و مهار شتر را به كدام جانب می خواهم بكشم : کنایه از این که نفهمیده مقصود من چیست و چه هدفی در سر دارم

شتر : استعاره از سخن

وجنات : جمع وجنه ، رخسار                    

نمودار : نمايان

با قلبا و باقلوا : فرآيند واجی ابدال

سوغات و باقلبا : مراعات نظير

بند ششم :

معوج : ناراست ، خميده ، منحرف ، متمايل به يک سو ، یک ور

صفحه ی 35 ، خطّ اوّل :

جويده جويده : بريده بريده ، با  لكنت  زبان

بروز : اظهار ، ابراز ، آشکار کردن

غير مترقّّّبه : غير منتظره ، ناگهانی                     

مهلت : فرصت

الا ولله : قيد تأ كيد

نو نوار : در اصل نونوا ( نوای نو ) بوده است ودر اصطلاح محاوره ای به معنی شيک و مرتّب است .

كسی كه تهيدست بوده و سر و وضعی درست نداشته به سبب اتّفاقی يا انعام و بخششی به نوايی رسيده و سر و وضع خود را تغيير داده و زندگيش را سامان بخشيده است .

نوار ( = نوا ) : ساز وبرگ ، توشه ی زندگی ، وضع زندگی

ملّتفت : متوجّه                  

مقدّمات : تداركات اوّليه ( پيش غذا )

ای بابا دستم به دامنتان : كنايه از پناه آوردن

كاه از خودمان نيست كاهدان كه از خودمان است : تمثیل و كنايه از به فكر سلامتی خود بودن . يعنی اگر غذا از جيب شما نيست اقلاً به فكر سلامتی خود باشيد .( نباید معده ی خود را با زیاد خوردن رنج بدهیم.)

كاهدان و كاه : تناسب یا مراعات نظیر

نیست و است : تضاد

کاه : استعاره از غذا

کاهدان : استعاره از شکم

استدعا : تقاضا

دوری : خورشت خوری ، بشقاب مقعّر بزرگ

دلی از عزا در آوريم : كنايه از سير شدن ، پس از گرسنگی به غذای مفصّلی رسيدن ، خوب از خود پذیرایی کردن ؛ كنايه از برداشتن ممنوعيّت و محدودیّت و رسيدن به آزادی . ( تمثيل )

وبال : مایه ی سختی و عذاب          

وبال جانت گرديم : تحمّل دردسر وسختی ما به گردن تو می افتد ، برایت دردسر ایجاد می کنیم

ابا وامتناع : خودداری کردن ( مترادف )

بند دوم :

با دهن باز : كنايه از متعجّب بودن

پوزخند نمكينی زد : لبخندی كه به قصد انکار و تحقیر و یا استهزا زنند . حس آمیزی

دستگيرم شد : كنايه از متوجّه موضوع شدم ، فهمیدم

بند سوم :

بر شد : حفظ شد                         

تبديل : تغيير دادن

بند چهارم :

تخلّف كردن : سرپيچی ، بدون اين كه كسی از دیگری وابماند ، بدون معطّلی

در صرف کردن صیغه بلعت اهتمام تامی داشتند : کنایه از با ولع و کامل خوردن ، حسابی در صرف کردن از دل و جان مایه گذاشتند .

صرف : ايهام تناسب : 1) خوردن ، میل کردن ،2) بخشی از علم قواعد عربی ( صرف – نحو ) صرف كردن ، با بلعت و صيغه تناسب دارد .

بلعت : خوردن                                                  

اهتمام تام : از دل وجان مايه گذاشتن ، نهايت كوشش را به كار بردن ، از چیزی فروگذار نمی کردن

خرامان چو طاووس مست وارد شد : كنايه از خود بی خود شدن ، اشاره به مغرور شدن مصطفی (تشبیه)

او : مشبّه ( محذوف )          

طاووس مست : مشبّهٌ به   

وجه شبه : خرامان رفتن

طاووس : نماد غرور

قالب بدنش درآمده بود : كنايه از اندازه و متناسب او شده بود .

گويي : مثل اين كه ( قيد تشبيه )

درزی ازل : اوّلين خيّاط ( كنايه از خدا )    

درزی : خيّاط

ازل : زمانی که آغاز ندارد   

ازل و ابد : تضاد

بند پنجم :

متانت: وقار ، سنگينی            

دلربايی : دلبری     

برگزار كرد : بر پا داشت ، سپری كرد ، بر پا داشتن

فاضل : دانشمند 

لایق : شایسته                 

مقرّره : معيّن شده ، اصلی

وظایف مقرّره : وظایفی که به عهده اش گذاشته بودم ، وظایفی که قرار بود انجام دهد

صفحه ی 36 :

مسرور : مشعوف

معهود : عهد كرده شده ، سفارش شده

آسوده : راحت